Muttner Mundart

Die Muttner Mundart ist akut gefährdet. Nein, die Muttner Sprache stirbt aus. Das klingt dramatisch. Ist es auch. Wenigstens für die, die sie noch gebrauchen. Aber auch für die, die auswärts wohnen und beim Nachhausekommen nicht mehr daheim sind. Bei der Sprachverwendung geht es besonders auch ums Echo, also ums Antworten in eben dieser Sprache. Und dieser vertraute einstige Klang ist im Dorf nur noch ansatzweise zu hören. 700 Jahre hat sie den Stürmen der Zeit getrotzt. Nun liegen zwischen der selbstverständlichen flächendeckenden Verwendung der Muttersprache und deren Verlust nicht mehr als ein halbes Jahrhundert. Das bedeutet für das Dorf den Verlust eines der höchsten Güter überhaupt. Sprache ist Heimat. Sprache ist Erinnerung. Sprache ist Erlebnis. Sprache ist Identität. Sprache ist Leben.

Mundartbeispiele aus dem Buch „Muttner BärgSunntig“

Ds Riedisch Wolka

Sprecherin auf CD: Annemarie Gähwiler, Mutten/Grabs

Hinnan im Sertig, bim Déirfli, isch schu im Augschta, wenns det ans Heiwa geit, d Sunna nu a churzi Zit z gséin. Und do hätta ma schi grad no am Zmittàg, wenn d Mada dir cho setta, no gäran as Wiili. Aber fasch jedas Mool chunnt denn a groussi, schwäri Wolka hinderem Älplihoura firi, wirft cholti Schatta uf die Wiisa gäga d Sunna, und das ligganda Heiw, wo dia Hitz asou néitig hätti, plipt im Schatta. Dia Wolka, wo da Sertiiger asou bikannt isch wie dr Lauf vor Sunna und vom Mond, het sougor a Nama, „Rüedisch Wolcha“, sägara dia Iheimischa und dia oolta Liit wissa gnau, wohär der Nama chunnt.

Älplihora

Uf dr Alp hinder dr Egga het vor lenger Zit a Puur a Chnächt gkhä. Äs séi schints a Riedi vo Mutta gsin, starch wie a Bär, aber fuul wie as Schwin und drbie erscht no grob und ungschlacht.

Amool ama rächt heissa Mittàg sind sch bim Chéira gsin. D Sunna hets psunders guat gmeint und het unbarmhärzig uf d Lit ob prennt. Dr Puur het Angscht gkhä, ds Wätter chennti umschlon, wils grad goor asou schwiil gs in ischt und het d Lit gmacht pressiera. Är het an dem Nomittag alles welle under Tach hän. Dm Chnächt het das wider amool nit passt, är wär lieber am Schatta gläga und hätti gfulenzet. Er het gmurrt und afo uusriefa: „Wenn nu dr barentig Téifel asou a rächts Ghenk uber d Sunna teckti und an untonderlichi Wolka uber d Bärga här in der vrfluecht Gluetoufa vom a Tal jagti oder ds Heiw grad sälber nämti!“ Dr Patrun isch arschrocka uber die läschterlicha Wourt und het dm Chnächt d Schand gseit: „Das wieschta Reda chennti di de no reia!“ Doch dr Riedi het schich niit drus gmacht, der unflätig Wuascht. Är het gfluechet und toubet, as äs gkhei Gattig gkhän het.

Jatz am Nomittag, asou um di dréi, isch de cho, was är schich sehnlichscht gwinscht het. Uf zmool isch a groussi schwarzi Wolka zwischet dm Älplihoura und dr Schwarzflua uufgstoussa. „Do händ wrs jatz“, seit dr Puur, „das git a schwärs Gwitter!“ Und asou isch s au chon. A firchterlicha Hagelschlag isch mit Blitz und Tonder lousprocha. Es het sougoor in a Hitta ingschlaga. Und am Obet spoot, wos angfanga het nachta, isch dr Talbach unheimlich angschwolla, het Steina und Sand in grousser Mengi mit schich gnun und grad das Heiw uberschwemmt, wo sch am Mittàg gkhéirt gkhä händ. Und dan andera Puura is nit besser gganga.

Jatz sind aber die Puura wietig uf der Lumpachnächt chon und händ ma opasst, und äs wär ma schlimm gganga, wenn sch na erwischt hätta. Är het schich aber in dr Nacht heimlich drvon gmacht.

Sithär isch die leid Wolka jeda Summer do. Immer an dr glicha Stell. Zwischet dm Älpli- und dm Leidbachhoura schiebt scha schich no am Mittàg asou um die zwei, dréi firi, und dr Himmel isch ganz tunkel. De säga d Heiwer: „Jatz chunnt wider Rüedisch Wolche“. Und äs gruuset na, und schi macha, as sch Gapla sou gschwid wie migglich under Tach und Fach pringa.

Dr Passett

Sprecher auf CD: Robert Sutter, Thusis (Thusner Dialekt)

Ame Märkttag ischt a Pur vo Mutta obe-n-âb khonn ga Thuses. Wahrschînli isch äs dr Septembermärkt gsin. Denn khonnt gweendli d Schulda zahlt, und de Muttner hed au dm Passett dr Zîs zahla wela. Wo-n-er ds Schtäägahûs ûf khunnt, begägnet er am Passett uf am underschta Tritt. Und är hed mächtig wela frintlech sin und seit zua-n-am: „Guate-n-Abed, Herr Passett! Grad zu Öüch han i wela.“ Aber dr Herr Passett hed imm khei Antwort ggän und isch denn âb ins Gwelp. Aber me hed khei Schlisl gheert und au khei Tîr gahn. Dr Pur hed tenggt, da gengg är jetza ûf zur Frau ga luaga, was dîa säägi. Denn isch dia denn ûs khonn zur Khuchitîr und hed gfragt, was er well. Denn seid’r, ja, dr Zîs zahla hei er wela dm Herr Passett, aber dee hei hit nid guati Luuna. Dee sei imm zundarscht uf dr Schtääga begägnet, aber hei em nid guate-n-Abed gseid. De het d Frau gseid: „Bewahris dr Tausiggott! Sägend doch nît! Min Mann läbt doch nimma!“ Dee hei er doch nit begägna khenna, dee sei doch vor vierzeha Tag gschtorba und begraba.

„Säb verzellens mr doch nid! Dr Herr Passett ischt ja âb ins Gwelp. I bin imm uf am underschta Tritt begägnet“, hed dr Pur iara entgäget gseid und isch de bees furt und het vo dem nid âbglahn, er sei am Herr Passett begägnet in sim Hûs, und das less är sich nid nänn.

Ma het das in dr ganza Gmeind verzelld, und dia und jeeni welend na gsehn han, will er im ganza Dorf uma gwanderert ischt. Und d Litt in sim eigna Hûs hend nimma Rua khan, und zletscht sind si zum a Khapizîner ggangga und hend ne lan verbanna.

Und denn hed a Frau – ma hed ra di „gschnorrat Tschanpfiggari“ gseid. Ja, dia hed a Schnorra khan wia a Wanna! Sie hed zoberscht am Schintersschtutz ghûst uf Übernolla – dia het di zwei Khapizîner wela gsehn han. Si het dua aber nid gwisst, was di Khapizîner in dr Khannta khan hend. Das het si eerscht schpeeter erfahra. Beidi heiend mit Haselruata uf die Khanta gschlaga, dass dr Schweiss iber si âb ggrunna sei. Sie seiend ûf zum âlta Schloss under Saissa und heiend dr âlt Passett ûf tan ins âlta Schloss, dass er dunna nimma ummageischti und glîch no uf si Hûsdach und uf sini Gieter âb gsäächi.

Vo dâ ân hed’s aber immer ggeischtet im Schloss und um ds Schloss um, das es ala unheimleh khonn ischt, wo ûf gganga sind. Mr hed immer a Klopfa gheert, wemmer in dr Näähi ga Beri lääsa sind, wo mr no Meitla gsin sind. „Loosand, gheerender na wider klopfa? Dr Passett!“ het denn eis gseit, wenn’s au nu a Bommpigger gsin ischt. Denn simmer aber nääher zäma gschtanda!

Uf Saissa erschîni vo Zit zu Zit au a Fugs -.